Lịch Sử Lúa Gạo
.
*
Lúa gạo là món ăn phổ thông nhất hành tinh, nuôi sống hơn 3,5 tỷ người mỗi ngày. Cây lúa gắn liền với chuyện ăn uống, nghi lễ thường nhật, ngôn ngữ và đời sống tâm linh.
Nguồn gốc ban đầu tại Trung Hoa và Ấn Độ
Tại hạ lưu sông Dương Tử (Trung Quốc), giống lúa hoang Oryza sativa đã mọc từ 100.000 năm trước. Con người bắt đầu gặt hái lúa hoang cách đây 24.000 năm và biết trồng trọt từ 13.000 năm trước. Nhờ qua thời gian chọn giống, khoảng 11.000 năm trước, cây lúa thuần hóa đã xuất hiện khác hẳn giống hoang dã.
Tại Ấn Độ, dấu vết trồng lúa dọc sông Hằng (thuộc tiểu bang Uttar Pradesh) cũng xuất hiện từ khoảng 6500 năm trước Công nguyên. Hai loại lúa nhiều nhất hiện nay – hạt ngắn (tròn) (japonica) và hạt dài (indica) – có thể đã phát triển riêng rẽ: giống hạt ngắn ở Trung Hoa và giống hạt dài ở Ấn Độ. Một giả thuyết khác cho rằng giống hạt dài là sản phẩm lai giữa lúa bản địa Ấn Độ và giống hạt ngắn du nhập từ Trung Hoa vào khoảng năm 2500 trước Công nguyên.
Lúa gạo Châu Phi: Một câu chuyện nguồn gốc khác
Một loài lúa khác mang tên Oryza glaberrima được người dân Châu Phi thuần hóa khoảng 2.000 năm sau lúa Châu Á. Tuy năng suất thấp hơn, lúa Châu Phi lại chịu hạn, chống sâu bệnh rất tốt và sống khỏe trên đất nghèo dinh dưỡng mà không cần tưới nước hay làm cỏ.
Tuy nhiên, hạt lúa Châu Phi rất dễ bị rụng trước khi thu hoạch. Trái lại, đặc tính giữ hạt trên bông của lúa Châu Á đã được chọn lọc qua thời gian dài để có sản lượng tối đa.
Lúa theo chân di dân, chiến tranh, thương mại và nô lệ
– Sự lan truyền: Khoảng 4.000 năm trước, những người dân di cư từ phía nam Trung Hoa đã mang nghề trồng lúa đến Đông Nam Á (bao gồm vùng đất Việt Nam, Campuchia, Miến Điện và Thái Lan ngày nay).
– Đoàn quân chinh phạt: Những nhà Tự Nhiên học đi theo Đại đế Alexander đã mang lúa từ Ấn Độ về Hy Lạp và Macedonia vào khoảng năm 320 trước Công nguyên. Người Moor từ Bắc Phi châu mang lúa đến bán đảo Iberia vào thế kỷ VIII, còn các chiến binh Thập tự quân đưa những hạt lúa đầu tiên về Châu Âu vào thế kỷ XI.
– Con đường tơ lụa và hàng hải: Từ thế kỷ II, thương mại qua Con đường Tơ lụa và đường biển từ Ấn Độ Dương sang Địa Trung Hải đã đưa lúa gạo đến Trung Á và Châu Âu. Việc vận chuyển đắt đỏ khiến gạo thời đó trở thành mặt hàng xa xỉ như các loại hương liệu quý.
– Tới Châu Mỹ: Từ thế kỷ XVI, người Tây Ban Nha đưa lúa Châu Á đến Trung và Nam Mỹ. Trong khi đó, thương mại nô lệ xuyên Đại Tây Dương đã đưa giống lúa Châu Phi đến Bắc Mỹ. Những người nô lệ Châu Phi với kỹ thuật dẫn nước và cày xới đã giúp cây lúa tăng trưởng mạnh tại Bắc Mỹ.
Lúa gạo trong đời sống tâm linh và nghi lễ
Lúa gạo hiện diện sâu sắc trong đời sống hằng ngày và các nghi lễ văn hóa:
– Thái Lan: Chữ “ăn cơm” (kin khao) cũng đồng nghĩa với “ăn uống.” Hằng năm, Nhà vua và Hoàng hậu trì tụng nghi thức canh tác Hoàng gia và nghi lễ Cày ruộng Bát-la-môn để cầu mùa màng thuận lợi.
– Campuchia, Miến Điện, Nhật Bản: Các nghi lễ Hoàng gia đánh dấu mùa gieo sạ diễn ra vào đầu tháng 5. Tại Nhật Bản, sau khi Nhật hoàng gieo cấy tượng trưng, lễ hội Shinto Mibu no Hana Taue diễn ra vào tháng 6 với đoàn diễu hành trang hoàng lộng lẫy để tôn vinh Thần Lúa.
– Ấn Độ: Lúa gạo gắn liền với đời người từ lúc sinh ra đến khi lìa đời. Bữa ăn “đồ cứng” đầu tiên của trẻ nhỏ là món cơm ngọt (nghi lễ annaprashana). Hạt gạo cũng xuất hiện trong lễ cưới và là vật cúng tế đưa tiễn người quá cố.
Tương lai của hạt gạo
Việc trồng lúa truyền thống đòi hỏi rất nhiều nước và lượng khí Mê-tan phát sinh từ các cánh đồng khiến ngành trồng lúa đứng hàng thứ ba về lượng phát thải trong nông nghiệp toàn cầu.
Các nhà khoa học đang nghiên cứu di truyền học của các giống lúa cổ xưa nhằm tạo ra các giống lúa lai mới, vừa giảm thiểu tác động đến môi trường vừa bảo đảm nguồn lương thực cho nhân loại trong tương lai.
Huỳnh Chiếu Đẳng (ghi lại)
-Theo Nguồn: