Thói Ăn Của Người Việt Qua Cách Nói

 .

*

 

Không biết có phải do hoàn cảnh thiếu ăn thiếu mặc từ xưa, mà người Á đông nói chung, người Việt nói riêng, đặc biệt quan tâm tới miếng ăn.

 

Ăn không phải chỉ để sinh tồn, mà còn để hưởng thụ. Ăn đứng đầu tứ khoái. Ăn cho sướng miệng cái đã, mấy chuyện khác tính sau. Ở đâu lúc nào, một mình hay nhiều mình, cũng thấy ăn. Thui thủi, trơ trọi ở nhà, lục lọi trong bếp coi có cái gì ăn cho đỡ buồn. Ra đường, đi chơi hay lo việc, trước hay sau gì cũng phải kiếm thứ gì dằn bụng. Ăn sáng, ăn trưa, ăn chiều, ăn tối, ăn khuya. Vì vậy, trong kho tàng Việt ngữ có vô số động từ đôi đi chung với ăn. Điểm này không thấy có trong ngôn ngữ của các dân tộc khác.

 

Nhưng ăn nhiều khi lại không có nghĩa làăn, mới lạ!

 

Tụ họp đình đám, lễ lạt giỗ tết, người mình nói “ăn cưới,” “ăn tết,” “ăn giỗ,” “ăn cúng,” “ăn đám ma,” “ăn đầy tháng,” “ăn thôi nôi,” …

 

Chữăn trong những nhóm từ này rõ ràng là hành động đưa thực phẩm vào miệng, nhai rồi nuốt, không thoát đi đâu được. Giống như ăn trongăn khín,” “ăn chực,” cũng là ăn,” nhưng hàm ý không mấy tốt, tới ăn không ai mời, hoặc có mời nhưng sau đó lại nhiếc móc sau lưng:

 

“Cái thằng đó ưa tới nhà mình nhằm giờ cơm để ‘ăn khín’ mà không biết mắc cỡ!”

 

Nhưng ăn chực trong thành ngữăn chực nằm chờ lại ngụ ý: kiên nhẫn chờ được giải quyết một vấn đề gì đó.

 

Nguyên nhân có lẽ bắt nguồn từ xưa: mỗi khi dân chúng từ những làng quê xa xôi có việc tới nhà quan ở chợ, ở tỉnh, ở kinh thành, thường đem theo đồ ăn thức uống để lót bụng, vì biết chắc thế nào cũng phải chờ đợi lâu lắc, lắm khi dăm ba ngày liên tiếp: Ăn để chực chờ tới lượt được vô hầu quan lớn.

 

Còn có chuyệnăn ké” nữa kìa! Trong vở tuồng ăn uống này, có hai vai: chính và phụ.

 

Vai chính là người quyết định chuyện ăn, còn vai phụ ăn ké là kẻ chầu rìa, được vai chính cho gì ăn nấy, đôi khi là miếng ăn dư. Đó là nghĩa đen. Còn nghĩa bóng?

 

Trong chuyện bài bạc, bài cào hay xì-dách, thường có người ít tiền hay nhát gan đứng ngoài, nhưng để ý coi tay con nào có số đỏ, lâu lâu lại chồng thêm tiền đặt ké, khi thắng gọi là ăn ké.”

 

Phong cách ăn uống, nói năng giữ một vị trí vô cùng quan trọng trong truyền thống phong tục, lễ giáo của người Việt.

 

Con cái, đặc biệt là con gái, bởi lẽ thời xưa không được tới trường, được mẹ dạy cho học ăn, học nói, học gói, học mở,” coi như những chuẩn mực để xử thế và giao tiếp trong gia đình, họ hàng và ngoài xã hội.

 

Nghĩ rộng, thấy bốn món công, dung, ngôn, hạnh được gói ghém gần như trọn vẹn trong đó. (Tới đây, người viết xin được mở dấu ngoặc, đặt dấu hỏi lớn về nghĩa đen và nghĩa bóng của cụm từ học gói, học mở trong thành ngữ này. Tự điển Việt ngữ có vài cách giải thích khác nhau, không biết thực hư ra sao?).

 

Vậy, ăn khi đi chung với nói được hiểu là đối đãi, cư xử.

 

Nhưng khi cặp kè với nhậu, tuỳ theo cách nói, lại có nghĩa hoàn toàn khác:

 

“Chuyện vợ chồng người ta không ăn nhậu gì tới mình, mình xía vô đâm ra mất lòng.”

 

Ở đây, không biết vì nỗi niềm trắc trở gì mà ăn nhậu đành đoạn chia tay, không còn luyến tiếc chút dư vị nào của ăn uống, nhậu nhẹt nữa, để cải trang, đổi lớp thành dính líu, dính dáng. Lạ, nhưng không lớn!

 

Chuyện lớn chỉ thực sự xảy ra, khi ăn lỡ chung chạ vớinằm.” Thử nghe mẹ quát con gái:

 

“Hả, cái gì? Bộ đui hay sao mà mày ăn nằm với cái thằng trời đánh thánh đâm, lưu manh láu cá đó? Trời ơi là trời, con ơi là con!”

 

Nhất định là phải có ăn vô đây thì “nằm” mới trọn nghĩa tằng tịu của nó, và được dùng để ám chỉ những trường hợp chung chạ xác thịt không chính thức.

 

Vợ chồng với nhau, không ai, hoặc không nên, nói ăn nằm,” mà nói ăn ở.” Khi người vợ rưng rưng nước mắt trách cứ:

 

“Vợ chồng mình ăn ở với nhau bảy mặt con, không còn tình cũng còn nghĩa, mình nỡ lòng nào ăn nằm với con ở. Bây giờ, nó chang bang một bụng, em biết ăn nói sao đây với con cái?”

 

Nghe thương xót biết mấy! Và, ăn nói trong tình huống này, có thêm nghĩa giải thích, làm sáng tỏ, ở đây là lý do tại sao cái bụng chị ở không dưng càng ngày càng phình lớn một cách vô cùng khó hiểu.

 

Chuyển quaăn vụng. Nghĩa đen ý nóigiải quyết cái đói một cách lén lút”:

 

“Nhà tôi có tật ăn vụng ban đêm, khuya nào cũng thức dậy, xuống bếp lục cơm nguội.”

 

Chuyện nhỏ, không sao cả. Nhưng tới lúc nàng nghiến răng trèo trẹo cảnh cáo:

 

“Tôi nói cho anh biết, anh mà lén tôi đi ăn vụng, tôi biết được, đừng có trách tôi ác!”

 

Và, tới khi bạn gái trề môi nhún mỏ rỉ tai nhau:

 

“Ai kêu, ăn vụng không biết chùi mép, bị vợ đuổi ra khỏi nhà, đáng đời!”

 

thì chuyện đã… mọc trăng sao, đang tối thành sáng trưng.

 

Hành động ăn vụng trở mặt, chỉ còn độc nhất một nghĩa bóng:

 

“Đã có gia đình, còn lén lút ngoại tình.”

 

Trực tiếp hay gián tiếp cùng nghĩa với ăn, trong tiếng Việt cóăn xin,” “ăn mày: Xin người khác để có miếng ăn, để sinh sống. (Chữmày trongăn mày ngụ ý gì, có dính dáng gì tới mày ốc,” “mày ghẻ hay không, người viết không rõ. Tìm trong tin mạng, thấy bác Google phán: mày có nghĩa bóng làcủa bố thí.”) Không riêng gì ở Việt nam, mà khắp nơi trên thế giới, đều có người ăn mày.

 

Thậm chí, như ở Việt Nam, nghe nói có cả làng sống bằng nghề ăn mày, từ đời cha tới đời con (?).

 

Ăn mày,” lẽ đó, nghiễm nhiên trở thành cái nghề. Để rồi, từ nghềchuyển ranghiệp,” đâu mấy hồi.

 

Sinh ra, vướng nghiệp ăn mày,” cuộc đời hẳn nhiên rách, rách tả tơi. Đâu mấy ai nhờ đó mà ăn nên làm ra?

 

Qua tới các động từăn cắp,” “ăn trộm,” “ăn cướp thì đột nhiênăn không còn ý nghĩa là hành động giải quyết cái đói nữa (hay có, nhưng rất gián tiếp), mà: lấy của người khác làm của riêng.

 

Ca dao có câu:

 

Con ơi học lấy nghề cha,
Một đêm ăn trộm bằng ba năm làm.

 

Thì ra, không phải chỉ có nghề ăn mày, có cả nghề ăn trộm nữa kia. Và, cái nghề này hứa hẹn một tương lai sáng sủa hơn nhiều. Ăn trộm trúng mẻ, trời ạ, thu nhập ngang ngửa ba năm làm. Nghe bắt ham!

 

Dĩ nhiên, đã là nghề thì phải có trường ốc đào tạo, để học viên rành rẽ bài bản sáu câu mùi mẫn sau khi tốt nghiệp học đường ăn mày, và có chiến thuật tiến thoái gọn gàng, êm thắm, không để lại dấu vết khi thành tàicử nhân ăn trộm.”

 

Theo học trường ốc ở đây, học viên không cần ghi danh, đóng lệ phí, cũng không nên hy vọng sẽ có ngày được bảng vàng ghi tên. Tất cả tuyệt chiêu, mánh mung được sư phụ” tận tình chỉ giáo cho đệ tử,” và hẳn là lén lút theo truyền thống dân gian truyền khẩu, cha truyền con nối.

 

Vì vậy, không thấy lưu lại sách vở, tài liệu gì, để hậu bối đưa lên tin mạng cho người viết tiện việc tra cứu.

 

Trong khi ăn cắpăn trộm mang nghĩa lén lút, lặng lẽ, lấm lét, lạnh lùng lấy cắpvà lấytrộm của người khác làm của riêng, thì ăn cướp là dùng võ lực lấy công khai, nhiều khi sử dụng cả dao găm, súng đạn để tước đoạt cho bằng được.

 

Con ơi nhớ lấy câu này,
Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan.

 

Khổ cho dân mình quá! Nhưng không phải chỉ có khổ không đâu, cũng có trường hợp dân chúng nhờ cướp mà sướng.

 

Thời xưa, ở Tây có anh hùng Robin Hood, ở Tàu có 108 anh hùng Lương Sơn Bạc là những anh hùng thổ phỉ, cướp của người giàu, phân phát cho dân nghèo. Sướng không?

 

Rủi thay, chỉ sướng… ảo, vì các vị anh hùng thảo khấu nêu trên toàn là những nhân vật huyền thoại.

 

Thời nay, tin mạng loan tin, ở Mỹ có anh quản lý ngân hàng “vừa bị tuyên án 41 tháng tù giam vì tội đã lấy tiền ở một số tài khoản của ‘người giàu’ bù vào tài khoản của ‘người nghèo’ tại ngân hàng nơi anh ta làm việc.”

 

Khi bị phát giác, anh được các nhà tâm lý học chẩn bệnh, rằng anh mắc phải hội chứng Robin Hood (Robin Hood syndrome).

 

Dù vậy luật sư vẫn không cứu vãn cho anh được trắng án.

 

Thì ra, ngoài hội chứng ăn cắp,” danh từ khoa học là Kleptomania, còn có thêm “hội chứng ăn cướp”! Biết đâu chừng, dám có cảhội chứng ăn chực, ăn khín nữa, mà quý ông Sigmund Freud, Carl Gustav Jung chưa tìm ra!

 

Đàn bà, con gái khi trong nhà không có gì ăn, tối tối ra đường ăn… sương, riết thành chuyên nghiệp.

 

Người nào lỡ mang tiếng gái ăn sương, không được ai thương hại, mà còn bị bêu rếu.

 

Thời đại bây giờ, phụ nữ không còn độc quyền hành nghề này nữa, cả nam giới và, buồn thay, ngay cả thiếu niên nam nữ cũng nhảy vô cạnh tranh.

 

Còn động từ ăn đêm, tôi nghĩ, không hẳn đồng nghĩa với ăn sương,mà gần vớiăn khuya hơn.

 

Ngoài ra, còn được dùng để chỉ hành động đi kiếm mồi trong đêm tối của muông thú, như trong bài đồng dao ru con:

 

Con cò mày đi ăn đêm,
đậu phải cành mềm, lộn cổ xuống ao…

 

Ỷ mạnh hoặc vai vế lớn, người miền Bắc nói “bắt nạt,” người miền Nam dùng động từ ăn hiếp.”

 

Chúng ta thường nghe trẻ con hài tội lẫn nhau trong lớp học:

 

“Thưa cô, trò A ăn hiếp con, mượn con cục gôm, con đòi không chịu trả, còn ký đầu con nữa!”

 

Khi có kẻ thừa cơ chôm của, hoặc đợi anh hùng hảo hán ra tay trước, rồi hùa theo lấy, người Việt mình nói “ăn hôi.” “Ăn tàntrong thành ngữ theo đóm ăn tàn cũng có nghĩa tương tự.

 

“Cái thằng đó là hạng người ‘theo đóm ăn tàn’, không hiểu sao mầy ăn ở với nó tới sáu mặt con!” Nghe nhục nhã lắm!

 

Cònăn mót nghe lại thấy tội: “Vợ chồng nó chuyên môn ăn mót lúa của người ta mà sống,” và chẳng có gì đáng hãnh diện.

 

Ấy mà tục ngữ có câu:

 

Muốn ăn cơm ngon, lấy con nhà đi mót.
Muốn ăn canh ngọt, lấy con nhà bắt cua.

 

Câu đầu, người viết không biết phải hiểu sao cho đúng. Có lẽ ở đây không hẳn chỉ nói chuyện đi mót lúa đem về nấu cơm?

 

Và cả hai câu hàm ý bóng gió, khuyên người đời nên biết chọn ý trung nhân cho đúng… tâm nguyện ăn uống chăng?

 

Còn ăntrong ăn quịt nguyên thuỷ hẳn có nguồn gốc ăn xong, lỉnh mất, không trả tiền.

 

Về sau được dùng chung cho mọi trường hợp, khi tiền bạc không được thanh toán sòng phẳng. Hai bà chủ nợ khuyên nhủ nhau:

 

“Chị coi chừng cái thằng cha X, bản mặt nó bảnh bao vậy chớ chuyên môn mượn tiền rồi ăn quịt.”

 

Còn chuyện ăn chậnhayăn chặncó nghĩalấy bớt.”

 

Những chuyện ăn nầy thường xảy ra trong “xã hội đen”: Mấy tay đầu nậu, ma cô ma cạo ăn chặn tiền của băng đảng ăn xin, đĩ điếm đứng đường.

 

Hãy nghe chị Nguyễn thị X., ăn sương bất hợp pháp ở phố Tây ba-lô, bị cảnh sát bắt quả tang, van nài:

 

“Mấy ông tha cho tui lần nầy. Tại tui cần tiền nuôi mẹ già con dại, chồng bại liệt, nên mới làm cái nghề nầy. Kiếm được mười, bị thằng bảo kê ăn chặn mất bảy. Tui hứa, từ rày về sau sẽ làm ăn lương thiện.”

 

Cũng là ăn chận,” nhưng hợp pháp, thường thấy trong thị trường mua bán bất động sản, gọi là “ăn huê hồng” theo phần trăm, ký kết giao kèo đàng hoàng.

 

Những người hành nghề nầy, theo ngôn ngữ hậu hiện đại, được mang danh xưngbác sĩ nhà đất.

 

Ông bác sĩ nầy không có phòng mạch cũng chẳng chữa bệnh ai, mà chỉ lo kinh doanh chuyện nhà đất, hưởng tiền hoa hồng.

 

Những khi trúng mối, bán được nhà cho Việt kiều mệnh danh triệu phú chả giò haytỷ phú bánh mì, kiếm bộn bạc chứ chẳng chơi.

 

Khi ăncặp kè với vạ, ngộ nghĩnh thay, ăn bay mất nghĩa gốc.Ăn vạ là tiểu xảo thường thấy ở tâm lý lì lợm của trẻ con và… cầu thủ đá banh. Nhiều bà mẹ thường than phiền:

 

“Thằng út nhà tôi, mỗi lần đòi gì không được là lăn ra ăn vạ, khóc lóc thảm thiết, thấy ghê lắm!”

 

Hoặc:

 

“Cầu thủ Y cố tình ăn vạ, thay vì được quả phạt đền, lại bị trọng tài phạt vạ thẻ vàng.”

 

Ăn trong trường hợp này, có lẽ gián tiếp ngụ ý cầu thắng, để đạt được mục đích chăng?

 

Tản mạn thêm chuyện bài bạc. Tứ sắc là trò chơi bài lá thông dụng ở miền Trung và miền Nam Việt Nam.

 

Người viết biết chơi bài nầy từ nhỏ, được má, dì và bà ngoại chỉ vẽ vào những dịp Tết.

 

Thông thường, tứ sắc gồm bốn tay. Khi chơi có luật, nói theo “ngôn ngữ tứ sắc,” cấmăn sang sông.” Có nghĩa đại khái, tay bài không được phép xé đôi trong bộ tướng-sĩ-tượng, xe-pháo-mã hay bộ chốt để ăn bài trên tay của hai người ngồi bên phải đánh ra hoặc kéo từ trongnọc, giành mất cơ hội của người khác.

 

Như vậy, chữăn trong trường hợp này, có nghĩa là giành lấy (lá bài tứ sắc) về phần mình. Ai chơi trái luật, bị bắt quả tang, sẽ bị phạt đền, bù tiền cho những người thua bàn ấy.

 

Cũng chuyện đỏ đen, bài bạc. Vợ chồng Năm Chuột là dân cờ gian bạc lận, sống bằng nghề bài ba lá. Ngày nào đi làm về, anh Năm cũng bị vợ vặn hỏi:

 

“Bữa nay ăn thua sao rồi?”

 

Không thoát đi đâu được, ăn ở đây đồng nghĩa vớithắng.”

 

Giống như trong thành ngữ ăn thua đủ,” có nghĩaso tài đọ sức cho tới lúc thắng thua minh bạch mới thôi”:

 

“Tư Lùn là tay anh chị thuộc hạng dế ốc tiêu, vậy mà gan cùng mình, dám ăn thua đủ với dế cơm Hai Búa, không sợ sứt càng gãy gọng sao ta!”

 

Hoặc trong “ăn gian: Gian lận để thắng. Nhưng nhiều khi còn được sử dụng thay cho gian dối

 

“Cô hoa hậu ăn gian chiều cao, lùn xịt 1 thước 55 thôi mà dám nổ, nói cao 1 thước 70!”

 

Chuyện nhỏ. Còn có người ăn gian trí thức nữa kia! Hãy nghe chị em bạn gái tâm sự với nhau:

 

“Chị lấy nó về làm chồng, mới biết nó là đứa ăn gian bằng cấp, đi du học Liên Sô chỉ được bằng phó tiến sĩ thôi, mà dám khoe mình là tiến sĩ, nghe có tức không?”

 

Khi ai muốn dằn mặt, cảnh cáo kẻ khác, chỉ cần đeo vũ khí, đạn dược cho ăn là đủ:“Nói cho mầy biết, chớ có đụng vô con nhỏ đó, chồng nó cho mầy ăn dao tức thì!”

 

Hoặc khi đi chung với những hành động không mấy nhẹ nhàng nhưtát,” “đấm,” “đá,” v.v… thì ăn có nghĩa nhận lãnh, gánh lấy hậu quả không mấy êm đẹp.

 

“Con bé coi vậy mà dữ, tao chỉ mới khều mông một cái nhẹ hều, đã bị nó cho ăn tát.”

 

Đối với trẻ con, ăn gì cũng thích, chỉ không hảo mấy mónăn đòn,” “ăn roi,” “ăn chổi lông gà,” v.v… mà thôi.

 

Gặp trường hợp bà mai đưa ảnh cho anh chàng kiếm vợ coi mặt, thòng theo câu nói:

 

“Tại con nhỏ chụp hình không ăn ảnh, chớ ngoài đời cổ ngó coi đẹp gái lắm, chú à!”

 

Chữ “ăn” trong những trường hợp này, bỗng dưng mất bén nghĩa gốc, mà có nghĩathích hợp, hoà hợp với kỹ thuật chụp ảnh trong ăn ảnh,” hoặc với ánh đèn sân khấu trong ăn đèn.”

 

Nghĩa cũng gần như vậy, người Việt nói “ăn nhịp,” thường được sử dụng khi đàn ca hát xướng, và ăn khớp để chỉ trường hợp nói năng, hành động sao cho hợp lý, không mâu thuẫn nhau.

 

Anh dẫn em đi quán bia ôm, trước khi về nhà, thằng anh thủ thỉ dặn dò thằng em:

 

“Má hỏi, mày nhớ nói là mình đi ăn sinh nhật bạn cho ăn khớp, không thôi bả đánh nát đít!”

 

Cùng nghĩa như vậy, nhưng đi đôi với tiếng… nước ngoài, Việt ngữ có động từăn rơ,” với được phiên âm từ “jeu” (trò chơi, cuộc chơi) của tiếng Pháp.

 

“Trời ơi, chị em nhà Williams chơi quần vợt đôi ăn rơ với nhau hết sức.”

 

Lẽ đương nhiên, cách nói này chỉ bắt đầu thông dụng từ khi có mặt người Pháp, ở thành thị, cũng như trong giới có… ăn học, hoặc làm dáng trí thức.

 

“Lúc nào vợ chồng mình cũng ăn ở hiền lành, phước đức, mà sao nghèo hoài hổng biết!”

 

Nhưng khi người mẹ xẳng giọng với anh con trai đã ngoài năm mươi vẫn còn độc thân:

 

“Mầy cứ ăn ở keo kiết như vậy, có chó cái nó lấy mầy làm chồng.”

 

Hoặc khi cô con gái lắc đầu nguây nguẩy:

 

“Con không ưng anh ấy đâu, người gì mà ăn ở dơ dáy như heo!”

 

Nghĩ kỹ, thấy ra “ăn ở” đổi nghĩa hoá thành thói ăn nếp ở hoàn toàn có tính cách cá nhân, không đụng chạm gì tới người khác.

 

Thành ngữ Việt Nam có vô số câu liên quan tới ăn.”

 

Ăn không,” tiếng miền Nam, cùng nghĩa với ăn vã,” tiếng miền Bắc, ý nói, chỉ ăn món chính, không kèm theo cơm, cháo, v.v…  Khi đi chung với ngồi rồi,” thành ăn không ngồi rồi,” có nghĩa rỗi việc,” nhưng không mấy tốt, gần như vô tích sự.”

 

Hãy nghe người vợ than thở:

 

“Từ khi anh ấy bị muỗi voi chích tới giờ, suốt ngày ảnh ăn không ngồi rồi, bí rị một chỗ, thấy chán lắm!”

 

Ăn xổi,” với trạng từ xổi (qua loa, tàm tạm,” thí dụ: cà pháo muối xổi), thuần tiếng Bắc, đi chung với ở thì” (“ở ngắn hạn, nhất thời, có giai đoạn”), thànhăn xổi ở thì”: nghĩa đen ý nói kẻ nào ăn ở với ai đó một thời gian ngắn để trục lợi, nghĩa bóng ám chỉ hạng người chỉ biết lợi dụng, bạc tình bạc nghĩa.

 

Truyện Kiều có đoạn, khi chàng Kim lơi lả buông lời ong bướm, ngôn ngữ hiện đại nói là “thả dê,” đòi… ăn nằm, nàng Kiều bèn thỏ thẻ xổ… Nho và thành ngữ cảnh giác:

 

“Phải điều ăn xổi ở thì,
Tiết trăm năm, nỡ bỏ đi một ngày! “

 

Rõ là nàng Kiều được Vương ông Vương bà dạy chohọc ăn, học nói, học gói, học mở khéo thì thôi!

 

Người viết xin được kết thúc bài tiểu luận ở đây với câu ca dao hậu hiện đại tự biên tự chế:

 

Ăn có đũa, ở có đôi.
Bậu ơi, khéo giữ trọn đời có nhau.

 

 

 Theo Ngô Nguyên Dũng

 

 

Trần Văn Giang (ghi lại)

 

Thói Ăn Của Người Việt Qua Cách Nói – Ngô Nguyên Dũng

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *